Na tropie polskiej encyklopedii, czyli o wzorcu publikacji ogólnoinformacyjnych w końcu XVIII w. i I poł. XIX w.
2021, 37
Data publikacji
Model publikowania
Rodzaj licencji
Dziedzina
Dyscyplina
Język publikacji
Pliki do pobrania
PDF 372 KB
Liczba wyświetleń:108
Liczba pobrań:22
Cytowania Crossref:0
Wynik Altmetric:0
Abstrakt
The article deals with the issue of Polish encyclopedism of the 18th and 19th centuries against the background of the European Baroque and Enlightenment trends. The phenomenon of the encyclopaedia by B. Chmielowski, I. Krasicki, F.S. Jezierski was analysed in the text. These were works that did not follow a specific and consistent pattern of encyclopaedic publications, were not popular and did not occupy a permanent place in Polish science and literature. Other ephemeral encyclopaedia initiatives taken into account by the author were undertaken without due patronage, and — as research has shown — were secondary and amateur publications. Some attempts, such as the Encyklopedia powszechna. Zbiór wiadomości dla wszystkich stanów of the Glücksbergs from 1839, or the Mała Polska Encyklopedia by S. Plater did not manage to achieve success. Only the creation of S. Orgelbrand’s Encyklopedia powszechna in 1859 filled a significant gap in the Polish publishing and writing “market”. The article also takes into account the statements of the creators and authors of the encyclopaedia regarding the patterns they used for creating such works, and a partial analysis of the megastructure, microstructure and publishing framework of these works.
Słowa kluczowe:
Bibliografia
Aleksandrowska E., Pisarze–generacje i rodowód społeczny, [w:] Słownik literatury polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewiczowa, Wrocław 2006, s. 400–409.
Bentkowski F., Historya literatury polskiey, t. II, Warszawa–Wilno 1814.
Chmielowski B., Nowe Ateny czyli, albo Akademia wszelkiey scyencyi pełna na różne tytuły iak na classes podzielona, Mądrym dla Memoryału, Idiotom dla Nauki, Politykom dla Praktyki, Melancholikom dla rozrywki erigowana..., Lwów 1745.
Chmielowski B., Nowe Ateny czyli Akademia wszelkiej sciencyi pełna, na różne tytuły iak na classes podzielona, mądrym dla memoriału, idiotom dla nauki, politykom dla praktyki, melancholikom dla rozrywki erygowana..., red. S. Góra, i oprac. M. Lipska, J.J. Lipski, przedm. J.J. Lipski, Kraków 1966.
Chrzanowski I., Historia literatury niepodległej Polski (z wypisami), Warszawa 1920.
Danek W., Kraszewski Józef Ignacy, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XV, Kraków 1970, s. 221–229.
Deszczyńska M., Polskie kontroświecenie, Warszawa 2011.
Dolański D., Środowisko historyczne w Polsce XVIII wieku, [w:] Historia: ciągłość i zmiana. Studia ofiarowane Profesorowi Jerzemu Maternickiemu, Rzeszów 2016, s. 25–42.
Encyklopedia obrazowa systematyczna, z 226 tablic wizerunków złożona. Do wszelkiego dzieła encyklopedycznego za objaśnienie służąca, red. F. Bentkowski, Warszawa 1838.
Encyklopedia powszechna, t. 1, A–Aos, wyd. S. Orgelbrand, Warszawa 1859.
Encyklopedia powszechna. Zbiór wiadomości najpotrzebniejszych dla wszystkich stanów w ośmiu tomach in 8o na papierze pięknym, drukiem nowym i wyraźnym, Prospekt, [Warszawa 30 czerwca 1835].
Encyklopedia powszechna. Zbiór wiadomości najpotrzebniejszych dla wszystkich stanów, Tom. II, z. I (ANE do ANG.), Warszawa–Wilno 1836.
Encyklopedia wiedzy o książce, red. A. Birkenmajer, B. Kocowski, J. Trzynadlowski, Wrocław–Warszawa–Kraków 1971.
Gloger Z., Encyklopedie polskie, [w:] Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. II D–K, Warszawa 1901.
Gloger Z., Encyklopedie polskie, [w:] Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, wstęp J. Krzyżanowski, t. II D–K, Warszawa 1989.
Goliński Z., Ignacy Krasicki, Warszawa 1979.
Grafton A., The World of the Polyhistors: Humanism and Encyclopedism, „Central European History” 1985, t. 18, nr 1, s. 31–47.
https://doi.org/10.1017/S0008938900016897
Grzybowski S., Z dziejów popularyzacji nauki w czasach saskich: I. „Nowe Ateny”, pierwsza polska encyklopedia powszechna, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej” 1965, seria A, z. 7.
Jezierski F.S., Niektóre Wyrazy porządkiem Abecadła zebrane y stosownemi do rzeczy uwagami obiaśnione, Warszawa 1791.
Kafker F.A., Notable Encyclopedias of the Seventeenth and Eighteenth Centuries: Nine Predecessors of Encyclopédie, Oxford 1981.
Konarski S., Sobieszczański Franciszek Maksymilian, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXXIX/4, z. 163, Kraków 2000, s. 522–525.
Kozerska H., Jakubowski Adam Kacper, [w:] Słownik Pracowników Książki Polskiej, red. I. Treichel, Warszawa–Łódź 1972.
Kozłowski J., Erudycja jako typ poznania. Lata rozkwitu (XVII — pierwsza połowa XVIII w.) i lata upadku (druga połowa XVIII w.). Stan badań i horyzonty poznawcze, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1991, t. 36, nr 2, s. 3–20.
Krasicki I., Dzieła, t. XI–XVI, Warszawa 1829–1833.
Krzyżanowski J., Historia literatury polskiej. Alegoryzm — preromantyzm, Warszawa 1966.
„Magazyn Powszechny” 1937, R. 4, nr 3.
Migoń K., Encyklopedia, [w:] Encyklopedia książki, t. I, Eseje A–J, red. A. Żbikowska-Migoń, M. Skalska-Zlat, Wrocław 2017.
Migoń K., Uwagi o rozwoju i perspektywach historiografii książki, „Studia o Książce” 1975, T. 5, s. 5–52.
Mlekicka M., Wydawcy książek w Warszawie w okresie zaborów, Warszawa 1987.
[Moraczewski J., Popliński A.], Starożytności polskie, ku wygodzie czytelnika porządkiem abecadłowym zebrane, t. I, Poznań 1842.
Nowy Świat w polskich opisach geograficznych z XVII i XVIII wieku, wyb., red. i oprac. Dorota Adamiec, seria: „Pisma Scjencji Pełne”, Warszawa–Kraków 2016.
Ogrodziński W., Chmielowski Joachim Benedykt, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. III, Kraków 1937, s. 341–342.
Olkiewicz J., Od A do Z czyli o encyklopediach i encyklopedystach, Warszawa 1988.
Paszyński W., Czarna legenda „Nowych Aten” Benedykta Chmielowskiego i próby jej przezwyciężenia, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2014, nr 141, z. 1, s. 37–59.
Paszyński W., Ksiądz Benedykt Chmielowski — życie i dzieło Diogenesa firlejowskiego, „Nasza Przeszłość. Studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce” 2015, t. 124, s. 105–136.
Plater S., Mała Encyklopedia Polska, t. I, A–K, Leszno–Gniezno 1841.
Plater S., Prospekt na dzieło pod tytułem Mała Encyklopedia Polska, Leszno 15 października 1838.
Poplatek J., Gengell Jerzy, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. VII, Kraków 1948–1958, s. 385.
Prejs M., Oralność i mnemonika. Późny barok w kulturze polskiej, Warszawa 2009.
https://doi.org/10.31338/uw.9788323515111
Protasowicz J., Inventores rerum, albo krótkie opisanie kto co wynalazł i do używania ludziom podał, Wilno 1608.
Przymusiała A., Lewestam Fryderyk Henryk, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVII, Wrocław 1972, s. 221–222.
Rybicka-Nowacka H., „Nowe Ateny” Benedykta Chmielowskiego. Metoda, styl, język, Warszawa 1974.
Rzepa Z., Plater Stanisław, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXVI/4, z. 111, Kraków 1981, s. 683–684.
Skręt R., Rogalski Leon, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXXI/3, z. 130, Kraków 1988, s. 412–413.
Starnawski J., Chmielowski Joachim Benedykt, [w:] Encyklopedia katolicka, t. III, red. R. Łukaszyk, Lublin 1985, kol. 200.
Stasiewicz-Jasiukowa I., O polskiej encyklopedii powszechnej czasów stanisławowskich. Fakty, domysły i interpretacje, „Studia o Książce” 1993, t. 19, s. 151–168.
Stasiewicz-Jasiukowa I., Encyklopedia uniwersalna Księcia Biskupa Warmińskiego i jej rola w edukacji obywatelskiej czasów stanisławowskich, Warszawa 1994.
Stokowski S., Encyclopaedia Naturalis Entis: In Generae & Doctria Peripatetica, ad Mentem Doctoris Angelici, Cracovia 1637.
Tazbir J., Encyklopedia wiedzy sarmackiej, „Nowe Książki” 1967, nr 1, s. 24–25.
Tazbir J., Trzy wzorce ziemiańskiej biblioteki, „Przegląd Historyczny” 1985, R. 76, nr 1, s. 43–56.
Topińska M., Glücksberg August Emanuel, [w:] Słownik Pracowników Książki Polskiej, red. I. Treichel, Warszawa–Łódź 1972, s. 265–266.
Treichel I., Orgelbrand Samuel, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXIV, z. 100, Kraków 1979, s. 188–189.
Węgierski T.K., Organy. Poema heroikomiczne, wyd. Aleksandra Norkowska, seria: Biblioteka pisarzy polskiego Oświecenia, red. J. Snopek, T. Chachulski, A. Karpiński, Warszawa 2007.
Wichowa M., Ksiądz Benedykt Chmielowski jako uczony barokowy, „Napis” 1999, seria 5, s. 45–56.
Wichowa M., Ks. Benedykt Chmielowski — „wielki lingwista”, biegły znawca i obrońca łaciny (w świetle „Nowych Aten”), „Napis” 2003, seria 9, Pożegnania, pamiętania..., s. 121–132.
Wójcicki K.W., Szkice historyczne i z domowego życia niedawno ubiegłej przeszłości, Kraków 1869.
Zaorska B., Glücksberg Jan, [w:] Słownik Pracowników Książki Polskiej, red. I. Treichel, Warszawa–Łódź 1972, s. 384.
Inne artykuły z tego numeru
Spis treści
- plagueepidemicsmallpoxhandwritten newspapersvaccinationPoland in 18th century
Epidemie i choroby w doniesieniach polskiej prasy rękopiśmiennej z drugiej połowy XVIII w.
- history of pharmacyPolish-Lithuanian CommonwealthSociety of Jesusmedical matterhistory of surgeryhistory of medicine
Rola społeczna aptek jezuickich w dawnej Rzeczypospolitej
Podobne publikacje
Spis treści
- plagueepidemicsmallpoxhandwritten newspapersvaccinationPoland in 18th century
Epidemie i choroby w doniesieniach polskiej prasy rękopiśmiennej z drugiej połowy XVIII w.
- history of pharmacyPolish-Lithuanian CommonwealthSociety of Jesusmedical matterhistory of surgeryhistory of medicine
Rola społeczna aptek jezuickich w dawnej Rzeczypospolitej