Oryginalny artykuł naukowy
Wiek Oświecenia

POWIEŚĆ PO POLSKU – PIERWSZY KRYZYS CZY TYLKO TRUDNE POCZĄTKI?

2024, 40, Numer 40

Grzegorz Zając

0000-0002-5504-5228

DOI

10.31338/0137-6942.wo.40.4

Data publikacji

22.10.2024

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk humanistycznych

Dyscyplina

literaturoznawstwo, polonistyka

Język publikacji

Polski

Pliki do pobrania

PDF 343 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:42

Liczba pobrań:34

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

Considering the eighteenth-century beginnings of the Polish novel (thus rejecting the undermining of its genre distinctiveness from romance, which also prevails in contemporary literary studies), the author of the article contemplates the reasons why its formation during the Enlightenment encountered considerable difficulties, perceivable in terms of a crisis. This is despite the fact that the first works representing the new literary form were written by the most outstanding native writer of that time – Ignacy Krasicki. Noting the sources of this state of affairs both in the realm of literature itself and the processes governing it (e.g., the difficulties encountered by novelistic realism in breaking through the principle of decorum sanctioned by classicist aesthetics while simultaneously bearing witness to an increasingly clear distancing from the adventurous fantastic literature known from the popular prose romances of the time) and in the civic and social life (the partitions and their political-administrative consequences also affecting the emotions present in collective life and shaping expectations towards national literature), the author nevertheless attributes particular significance to the lack of literary individuals who, following Krasicki’s example, would have considered the novel a sufficiently attractive and desirable type of communication at the time and would have been able to utilize its realistic potential. Such individuals were to emerge in greater numbers only in the last, nineteenth-century phase of our Age of Enlightenment, initiating with their works development of the genre that was significantly more dynamic and resulted in a diversification of novelistic forms.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

Godebski C., Grenadier-filozof. Powieść prawdziwa wyjęta z dziennika podróży roku 1799, Kraków 2002.

Jezierski F. S., Jarosza Kutasińskiego herbu Dęboróg, szlachcica łukowskiego, uwagi nad stanem nieszlacheckim w Polszcze, [w:] tenże, Wybór pism, oprac. Z. Skwarczyński, Kraków 1952.

Jezierski F. S., Rzepicha, matka królów, żona Piasta, między narodami sarmackimi słowiańskiego monarchy tej części Ziemi, która się nazywa Polska, [w:] tenże, Trzy utwory z czasów Sejmu Wielkiego, oprac. B. Treger, Kraków-Warszawa 2005.

Jezierski F. S., Gowórek herbu Rawicz, wojewoda sandomirski. Powieść z widoku we śnie, [w:] tenże, Trzy utwory z czasów Sejmu Wielkiego, dz. cyt. Karpiński F., Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem, oprac. R. Sobol, wyd. E. Aleksandrowska, Z. Goliński, Warszawa 1987.

Kossakowski J. K., Ksiądz Pleban. Cz. I, Warszawa 1786.

Krajewski M. D., Leszek Biały, książę polski, syn Kazimierza Sprawiedliwego, wyd. zespół pod kier. M. Bober-Jankowskiej, Warszawa 2023.

Krajewski M. D., Pani Podczaszyna, wstęp i oprac. I. Łossowska, Warszawa 1991.

Krajewski M. D., Podolanka wychowana w stanie natury, życie i przypadki swoje opisująca, Kraków 2002.

Krajewski M. D., Wojciech Zdarzyński, życie i przypadki swoje opisujący, Kraków 2002.

Krasicki I., Historia, oprac. i wstęp, M. Klimowicz, Warszawa 1956.

Krasicki I., Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, oprac. M. Klimowicz, Wrocław--Kraków 1975.

Krasicki I., Pan Podstoli, oprac. J. Krzyżanowski, Kraków 1927.

[Lipiński J.], Halina i Firlej, czyli niebezpieczne zapały, [w:] Wybór powieści moralnych i romansów, t. 1, Warszawa 1804.

„Monitor” 1765–1785. Wybór, oprac. i wstęp E. Aleksandrowska, Wrocław-Kraków 1976.

Mostowska A., Zamek Koniecpolskich. Powieść ruska oryginalna, [w:] taż, Powieści, listy, wstęp i oprac. M. Urbańska, Łódź 2014.

Mostowska A., Astolda, księżniczka z krwi Palemona, pierwszego książęcia litewskiego, czyli nieszczęśliwe skutki namiętności. Powieść oryginalna z historii litewskiej, [w:] taż, Powieści, listy, dz. cyt.

Niemcewicz J. U., Dwaj panowie Sieciechowie, wstęp i objaśnienia J. Dihm, Wrocław 1950.

Wirtemberska M., Malwina, czyli domyślność serca, oprac. i wstęp W. Billip, Warszawa 1978.

„Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” (1770–1777). Wybór, oprac. i wstęp J. Platt, Wrocław 1968.

Bartosiewicz A., Z dziejów polskiej terminologii literackiej pierwszej połowy XIX wieku, „Pamiętnik Literacki” 1963, z. 3.

Bohuszewicz P., Od „romansu” do powieści. Studia o polskiej literaturze narracyjnej (druga połowa XVII wieku – pierwsza połowa XIX wieku), Toruń 2016.

Budzyk K., Sytuacja „Malwiny” w powieściopisarstwie polskim, [w:] tenże, Stylistyka, poetyka, teoria literatury, oprac. H. Budzykowa, J. Sławiński, Wrocław 1966.

Grabowski M., Literatura romansu w Polsce, [w:] tenże, Literatura i krytyka, Wilno 1840, t. 1–2.

Jasińska M., Narrator w powieści przedromantycznej (1776–1831), Warszawa 1965.

Kleiner J., Powieść Marii z Czartoryskich ks. Wirtemberskiej, [w:] tenże, Studia z zakresu literatury i filozofii, Warszawa 1925, s. 65–81.

Klimowicz M., Nota wydawnicza, [w:] I. Krasicki, Historia, oprac. i wstęp. M. Klimowicz, Warszawa 1956.

Klimowicz M., Wstęp, w: I. Krasicki, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, oprac. M. Klimowicz, Wrocław-Kraków 1975.

Krasicki I., Romans, [w:] tenże, Zbiór potrzebniejszych wiadomości porządkiem alfabetu ułożonych, Warszawa i Lwów 1781, t. II.

Kraszewski J. I., O polskich romansopisarzach, [w:] Kraszewski o powieściopisarzach i powieści. Zbiór wypowiedzi teoretycznych i krytycznych, oprac. S. Burkot, Warszawa 1962.

Łossowska I., Michał Dymitr Krajewski. Zarys monograficzny, Warszawa 1980.

Leszczyńska-Skowron K., Niefabularna proza Krasickiego: kazania, „Monitor”, Uwagi, Warszawa 2020.

Markiewicz H., Polskie teorie powieści. Od początków do schyłku XX wieku, Warszawa 1998 (rozdz. 1–3).

Michałowska T.: Romans XVII i pierwszej połowy XVIII wieku w Polsce. Analiza struktury gatunkowej, [w:] Problemy literatury staropolskiej, Seria I, red. J. Pelc, Wrocław 1972.

Najder Z., The Development of the Polish Novel. Functions and Structure, „Slavic Review” 1970, z. 4.

Ostrowski W., Zagadnienia recepcji dzieła i pisarza, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Literaria” 3 (1981).

Piszczkowski M., Ignacy Krasicki. Monografia literacka, Kraków 1969.

Rejman Z., W stronę prywatności. Z problemów powieści początku XIX wieku, [w:] Między oświeceniem a romantyzmem. Kultura polska około 1800 roku, red. J. Z. Lichański, Warszawa 1997.

Rudnicka J., Bibliografia powieści polskiej 1601–1800, Wrocław 1964.

Rosset F., Triaire D., Wstęp, [w:] J. Potocki, Rękopis znaleziony w Saragossie. (Nowe tłumaczenie ostatniej wersji autorskiej z 1810 roku), oprac. F. Rosset, D. Triaire, tłum. A. Wasilewska, Kraków 2015.

Rutkowska M., Terminologia literacka w wypowiedziach o powieści w XVIII wieku, Wrocław 1975.

Sinko Z., Powieść angielska osiemnastego wieku a powieść polska lat 1764–1830, Warszawa 1961.

Trzynadlowski J., Rozważania nad semiologią powieści, Wrocław 1976.

Watt I., Narodziny powieści. Studia o Defoe’em, Richardsonie i Fieldingu, tłum. A. Krecz mar, Warszawa 1973.

Wojciechowski K., Historia powieści w Polsce. Rozwój typów i form romansu polskiego na tle porównawczem, z rękopisu wyd. Z. Szweykowski, Lwów 1925.

Zając G., Fabuła powieści polskiego oświecenia, Kraków 2002.

Podobne publikacje